آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - اوائل المقالات در دايرة المعارف بريتانيكا - ارجمند محمدرضا

اوائل المقالات در دايرة المعارف بريتانيكا
ارجمند محمدرضا


در تاريخ اعتقادى اماميه بخصوص به دليل ارتباط آن با معتزله , كتاب اوائل از ااهميت خاصى برخوردار است و صرفاً يك رساله سيستماتيك كلامى و يا نوشتارى درباره بدعت به شمار نمى رود.
هوادارى از حضرت على و انكار سه خليفه مقدم بر او ـ جوهره تشيع محسوب مى شود; همچنان كه جوهره اعتزال اعتقاد به (منزلة بين المنزلتين) در مورد مرتكب گناه كبيره است طبق اين نظريه مسلمانى كه مرتكب گناه كبيره مى شود , نه مؤمن است و نه كافر , بلكه در منزلتى ميان آن دو قرار دارد. هر كس اين نظريه را نپذيرد , معتزلى نيست , هر چند در عقايد و نظرات ديگر با آنان موافقت كند.
كتاب (اوائل) مصرانه وحى را براى كمك به عقل لازم مى داند. هم در مورد استنتاجات منطقى و مقدمات قضايا و هم براى اطمينان يافتن از روند استدلال در مبانى دين.
ديگر مسائل عمده اى كه اين كتاب با نظريات همه معتزله مخالفت دارد , عبارتند از: اعتقاد به عصمت و لغزش ناپذيرى امامان , اعتقاد به رجعت و بازگشت مجدد بسيارى از بهترين شيعيان و گروهى از بدترين دشمنان آنان در عصر ظهور حضرت مهدى ـ ع ـ كه در آن هنگام در آخرين جنگ حق و باطل ياران مهدى (عج) پيروز خواهند شد , اعتقاد به اينكه شيعيان مرتكب گناه كبيره همچنان مؤمن هستند (بر عكس اعتقاد معتزله كه قائل به (منزلة بين المنزلتين) شده و چنين گناهكارى را نه مؤمن مى دانند و نه كافر) , و اعتقاد به اينكه شيعيان مرتكب كبيره , در صورتى كه همچنان ايمان خود را حفظ كرده باشند , در جهنم مخّلد نخواهند شد (برعكس نظريه معتزله كه قائل به حتميت و وجوب وعد و وعيد هستند.)
در مورد مسائل توحيد و عدل الهى , مؤلف با معتزله همعقيده است و در جزئيات آن با مكتب بغداد ـ در برابر مكتب بصره ـ همسخن است. بنابراين مؤلف اوائل , همصدا با معتزليان بغداد در نسبت دادن صفات كه از تحليل عقلى به دست آمده است , ليكن در قرآن يا حديث به آن اشاره نشده است , به خداوند خوددارى مى كند [تنها صفاتى را مى توان به خدا نسبت داد كه در قرآن يا حديث آمده است.] نظريه (احوال) ابوهاشم جبائى نيز طرد مى شود; اراده خدا با اراده بشر يكسان نيست , خداوند در عظمت و سخاوت و كرم خود مستغرق است , نه به وسيله عدل محصور, و با اين صفات نگهبان سعادت و بهترين مصالح بشر است . بيشترين استناد معتزليان بغداد به گفته هاى ابوالقاسم بلخى كعبى است. كتاب اوائل. همانند ابو اسحاق نظام, جنبه اعجاز و تقليد ناپذيرى قرآن را ناشى از اراده الهى مبنى بر بازداشتن ديگران از تقليد اين كتاب مى داند , نه اينكه ذاتاً قرآن تقليد ناپذير باشد. او با ترديد مى گويد كه احتمالاً متن فعلى قرآن , دست نخورده و كامل است . اين گفته به طور ضمنى تفسيرى است بر احاديث اماميه در اين باب و مخالف نظر پاره اى ـ نه همه ـ اماميان معاصرش كه معتقد بودند اهل سنت آياتى از قرآن را كاسته و حتى برخى آيات را به آن افزوده اند. در حقيقت شيخ مفيد در اثر قبلى خود (المسائل السرويه فى الثقلين الكتاب والعتره , نجف , ص ٥٩) راجع به اين مطلب بحث كرده است.
در ادامه مسائل اساسى , يك سرى مسائل فرعى تر ليكن مرتبط مانند توبه, تفسير و بيان مقدار حجيت احاديث . آخرت و غيره مطرح مى شود. بعدها ويراش دوم كتاب اوائل , علاوه بر مباحث پيشين , دو سرى مسائل مربوط به نكات ظريف الهيات را در بر مى گيرد . بيشتر اين مسائل به ذرّيگرى (جزء لا يتجزل) و برخى نيز به فلسفه طبيعى (طبيعيات) مربوطند , كه ممكن است رأسا رسالات مستقلى بوده باشند , ليك بخوبى پاره اى از اين كتاب بشمار مى رروند . نظريه تركيب اشياء از ذرات و حوادث , براى متكلمان به عنوان پايه اى براى اثبات وجود خدا از طريق اثبات حدوث جهان ضرورت داشت . ذرّيگرى مؤلف اوائل به استثناى يك مورد مخالفت (اينكه ذرات امتداد دارند) , از معتزله بغداد و در برابر معتزله بصره پيروى مى كند . مهمترين اختلافات قابل توجه اين مذهب آن است كه معتزليان بغداد مؤلف اوائل وجود خلأ را منكرند و مدعى هستند كه اشيا داراى كيفيات يا طبع و يا طبايعى هستند كه طبق آن رفتار مى كنند.
سرانجام , شيخ مفيد به مخالفت ماترياليسم بيشتر معتزليان بغداد و بصره بر مى خيزيد و بشر را محصول مقطعى از زمان , خود زى , فراتر از مقولات ذره و تصادف تعريف مى كند. اين نظريه ـ همان طور كه شيخ مفيد در يكى ديگر از آثارش بيان مى كند ـ به معناى آن است كه بخشى اساسى بشر روح است (المسائل , ص٢٥)